
Bedrijfsvoering
AVG en softwareleveranciers: wat u moet regelen en bijhouden
Wat een Nederlands bedrijf onder de AVG moet regelen bij software en clouddiensten: verwerkersovereenkomst, doorgifte, registers, datalekken en een datadictionary.
Wat u onthoudt
- Koopt u software of een clouddienst waarin persoonsgegevens komen, dan bent u in de regel verwerkingsverantwoordelijke en de leverancier verwerker. Met een verwerker moet u volgens artikel 28 lid 3 van de AVG een schriftelijke overeenkomst sluiten. Dat geldt voor beide partijen.
- De feitelijke situatie telt, niet het etiket. Bepaalt de leverancier zelf waarvoor hij gegevens gebruikt, dan is hij voor die verwerking zelf verantwoordelijke (Autoriteit Persoonsgegevens, AP).
- Een datalek moet de verantwoordelijke melden bij de AP uiterlijk 72 uur nadat hij ervan weet, tenzij het niet waarschijnlijk is dat het een risico voor mensen oplevert. Een verwerker moet u zonder onredelijke vertraging informeren (artikel 33 AVG).
- Het verwerkingsregister (artikel 30) geldt voor elke verwerkingsverantwoordelijke. De uitzondering voor organisaties met minder dan 250 personen in dienst vervalt als de verwerking niet incidenteel is, waarschijnlijk een risico inhoudt voor de rechten en vrijheden van betrokkenen, of bijzondere categorieën van gegevens betreft (artikel 30 lid 5). Voor de meeste bedrijven met klanten of personeel is het register daardoor in de praktijk nodig.
- Gegevens naar een land buiten de Europese Economische Ruimte (EER) mogen alleen met een adequaatheidsbesluit, passende waarborgen of een wettelijke uitzondering (hoofdstuk V AVG).
- Redactionele suggestieleg per gegeven vast wie de eigenaar is. Een kleine datadictionary met zes kolommen (zie hieronder) helpt u de overzichten bij te houden die de AVG en de AP vragen; een wettelijke eis voor dit format bestaat niet.
Dit artikel gaat over Nederlands en Europees recht. Het is geen juridisch advies. Bij twijfel kunt u terecht bij de AP, uw branchevereniging of een privacyjurist.
Wie is verantwoordelijke en wie verwerker?
De AVG kent twee hoofdrollen. Artikel 4 lid 7 beschrijft de verwerkingsverantwoordelijke als de partij die het doel van en de middelen voor de verwerking vaststelt. Artikel 4 lid 8 noemt de verwerker de partij die ten behoeve van de verantwoordelijke gegevens verwerkt.
De AP geeft als voorbeelden het uitbesteden van de boekhouding en het gebruik van een clouddienst die persoonsgegevens opslaat. U blijft ook verantwoordelijk voor wat u uitbesteedt.
Een leverancier kan beide rollen hebben. Verwerkt hij gegevens ook buiten uw opdracht of voor eigen doelen, dan is hij voor die verwerking zelf verantwoordelijke. Redactionele toepassing van die uitleg: een SaaS-aanbieder die uw klantgegevens alleen opslaat voor u, is verwerker. Gebruikt dezelfde aanbieder gegevens voor productverbetering voor eigen doelen, dan is hij daarvoor zelf verantwoordelijke. De AP schrijft dat de feitelijke situatie leidend is, ongeacht wat er in de overeenkomst staat: wie in feite doel en middelen bepaalt, is verantwoordelijke.
Twee praktische gevolgen:
- Is de ontvanger zelf verantwoordelijke, dan hoeft u volgens de AP geen verwerkersovereenkomst met hem te sluiten, maar moeten u en de ontvanger elk een eigen grondslag hebben.
- Voor lastige gevallen is er de EDPB-richtlijn 07/2020 over de begrippen verantwoordelijke en verwerker, vastgesteld op 7 juli 2021.
De verwerkersovereenkomst: wat erin moet staan
Artikel 28 lid 3 AVG somt op wat de overeenkomst moet regelen. De AP vat het in negen onderwerpen samen. De tabel geeft per onderwerp een vraag die u de leverancier kunt stellen; die vragen zijn een Redactionele suggestie, geen wettekst.
| Onderwerp (art. 28 lid 3) | Vraag aan de leverancier |
|---|---|
| Beschrijving: onderwerp, duur, aard, doel, soort gegevens, categorieën betrokkenen | Staat precies beschreven welke gegevens waarvoor worden verwerkt? |
| Alleen op schriftelijke instructie | Mag de leverancier de gegevens ook voor eigen doelen gebruiken? Zo ja, welke? |
| Geheimhouding | Zijn medewerkers met toegang gebonden aan geheimhouding? |
| Beveiliging (art. 32) | Welke maatregelen zijn concreet toegezegd, zoals versleuteling en herstel na een incident? |
| Subverwerkers | Wie zijn het, waar zitten ze en hoe wordt u vooraf geïnformeerd? |
| Hulp bij rechten van betrokkenen | Hoe snel kan de leverancier gegevens opleveren, corrigeren of wissen? |
| Hulp bij datalekken, DPIA en voorafgaande raadpleging | Binnen welke termijn en via wie meldt de leverancier een incident? |
| Wissen of teruggeven na afloop | In welk formaat en binnen welke termijn? Krijgt u bevestiging? |
| Audits | Mag u of een derde de naleving controleren? |
Een verwerker mag een subverwerker alleen inschakelen met uw voorafgaande specifieke of algemene schriftelijke toestemming. Bij algemene toestemming moet hij u informeren over beoogde toevoegingen of vervangingen, zodat u bezwaar kunt maken. Dezelfde verplichtingen moeten ook voor de subverwerker gelden, en de verwerker blijft volledig aansprakelijk als de subverwerker zijn plichten niet nakomt (artikel 28 lid 2 en 4).
De AP onderzocht bij 31 organisaties in de private sector hoe zij verwerkersovereenkomsten opstellen (bekendgemaakt op 9 oktober 2020). De conclusie: er zijn zeer diverse overeenkomsten in gebruik, dus niet één standaard. De AP raadt aan om op basis van het verwerkingsregister te bepalen welke partijen u inschakelt, afspraken concreet te maken (bijvoorbeeld met bewaartermijnen) en de overeenkomsten periodiek te herzien.
Voor het datalekproces adviseert de AP in de overeenkomst een contactpunt af te spreken dat specifiek is bedoeld voor datalekmeldingen en bereikbaar is, bijvoorbeeld een gezamenlijke mailbox. Heeft een verwerker een datalek met gegevens die hij namens u verwerkt, dan moet u dat zelf bij de AP melden, tenzij u de verwerker expliciet en schriftelijk heeft gemachtigd om dat namens u te doen. U blijft ook dan wettelijk verantwoordelijk.
Gegevens buiten de EER
De AP onderscheidt drie routes voor doorgifte naar een land buiten de EER: een adequaatheidsbesluit van de Europese Commissie, passende waarborgen (zoals een modelcontract, gedragscode, certificering of bindende bedrijfsvoorschriften) en specifieke uitzonderingen. De wettelijke basis is hoofdstuk V van de AVG, artikelen 44 tot en met 49: artikel 45 voor adequaatheidsbesluiten, artikel 46 voor passende waarborgen en artikel 49 voor de uitzonderingen.
Volgens de AP-pagina (bijgewerkt op 1 oktober 2026, geraadpleegd op 26 oktober 2026) gelden adequaatheidsbesluiten onder meer voor het Verenigd Koninkrijk, Japan, Zwitserland en Zuid-Korea. Voor de Verenigde Staten geldt het alleen voor organisaties die meedoen aan het Data Privacy Framework. Die lijst kan wijzigen, dus controleer de actuele pagina.
Redactionele suggestie: vraag een leverancier daarom vooraf:
- In welke landen worden gegevens opgeslagen en ingezien, ook door ondersteuningsmedewerkers?
- Op welke route berust een doorgifte buiten de EER?
- Staat de leverancier of zijn subverwerker in het Data Privacy Framework, als het om de VS gaat?
Overtreding van de doorgifteregels (artikelen 44 tot en met 49) valt onder de zwaarste boetecategorie: volgens artikel 83 lid 5 tot 20 miljoen euro of, voor een onderneming, 4 procent van de totale wereldwijde jaaromzet in het voorgaande boekjaar, als dat hoger is.
Drie registers die u actueel houdt
Verwerkingsregister (artikel 30). Het register bevat onder meer uw contactgegevens, de doeleinden, de categorieën betrokkenen en gegevens, de categorieën ontvangers, doorgiften naar derde landen en, indien mogelijk, de beoogde wistermijnen en een algemene beschrijving van de beveiliging. Het moet schriftelijk zijn, ook elektronisch mag, en u stelt het desgevraagd ter beschikking van de AP (artikel 30 lid 1, 3 en 4). Redactionele suggestie: gebruik het register als basis voor uw overzicht van verwerkers.
DPIA (artikel 35). Een gegevensbeschermingseffectbeoordeling is verplicht vóór een verwerking die waarschijnlijk een hoog risico oplevert. De AVG noemt als voorbeelden profilering met rechtsgevolgen, grootschalige verwerking van bijzondere gegevens en grootschalige monitoring van openbare ruimten. De AP heeft een lijst met verwerkingen waarvoor een DPIA verplicht is, en wijst op negen criteria van de Europese toezichthouders. Als vuistregel moet u een DPIA doen bij twee of meer criteria. De wet vraagt de beoordeling vóór de verwerking begint, dus voordat u de dienst in gebruik neemt.
Datalekregister (artikel 33 lid 5). U moet alle datalekken registreren, ook de lekken die u niet bij de AP meldt, met de feiten, de gevolgen en de genomen corrigerende maatregelen (artikel 33 lid 5). Die documentatie moet de AP in staat stellen de naleving te controleren.
De meldplicht zelf: zonder onredelijke vertraging en, indien mogelijk, uiterlijk 72 uur nadat u er kennis van hebt genomen, tenzij het niet waarschijnlijk is dat de inbreuk een risico voor de rechten en vrijheden van personen inhoudt (artikel 33 lid 1). Volgens de AP bedoelt kennisname dat u redelijk zeker weet dat een beveiligingsincident de vertrouwelijkheid, integriteit of beschikbaarheid van persoonsgegevens heeft aangetast. Bij een complexe inbreuk, zoals ransomware of phishing, doet u binnen 72 uur een voorlopige melding en vult u die later aan met een vervolgmelding. Weekend, vakantie, ziekte of drukte zijn volgens de AP geen geldige reden voor een late melding.
Wat een te late of onveilige verwerking kan kosten, laten twee besluiten van de AP zien:
- Op 31 maart 2021 maakte de AP bekend dat Booking.com een boete van 475.000 euro kreeg, omdat het een datalek 22 dagen te laat meldde. Het bedrijf werd op 13 januari 2019 op de hoogte gebracht en meldde het op 7 februari 2019. Criminelen hadden gegevens van 4.109 klanten ingezien, onder wie 283 met creditcardgegevens. Booking.com ging volgens de AP niet in bezwaar of beroep.
- Op 10 juni 2021 maakte de AP bekend dat een orthodontiepraktijk een boete van 12.000 euro kreeg, omdat nieuwe patiënten zich via een onbeveiligde website aanmeldden en het formulier via een niet-versleutelde verbinding werd verzonden. Het ging vooral om gegevens van kinderen. Bij die publicatie was het besluit nog niet onherroepelijk; de latere afloop is hier niet gecontroleerd.
Het wettelijke kader staat in artikel 83: voor schendingen van onder meer de verplichtingen uit de artikelen 25 tot en met 39 (waaronder 28, 30, 33 en 35) geldt een maximum van 10 miljoen euro of 2 procent van de totale wereldwijde jaaromzet in het voorgaande boekjaar, voor doorgifte en rechten van betrokkenen 20 miljoen euro of 4 procent, telkens het hoogste bedrag voor een onderneming.
Rollen en een kleine datadictionary
De AVG schrijft geen functie voor data-eigenaar of data steward voor. Het volgende is een Redactionele suggestie om de wettelijke eisen uitvoerbaar te maken.
- Eigenaar per gegevensdomein(bijvoorbeeld klanten, personeel, leveranciers): beslist over doel, toegang en bewaartermijn.
- Stewardcontroleert maandelijks of de gegevens kloppen en of het register nog bij de praktijk past. Dit kan een proceseigenaar of senior medewerker zijn.
- Gebruikervolgt de afspraken en meldt afwijkingen en incidenten direct.
- Contactpunt datalekkenéén persoon, plus een vervanger, met een gedeelde mailbox.
Het stappenplan van de AP voor ondernemers en mkb telt vijf stappen: ga na welke persoonsgegevens u verwerkt en waarom, bepaal of u ze mag gebruiken, maak een overzicht van alle gegevens, maak de beveiliging in orde en ga goed om met privacyrechten. Redactionele suggestie: een datadictionary legt de elementen uit de eerste drie stappen per veld vast. Het sjabloon hieronder is een voorbeeld van de opzet, geen ingevulde casus:
| Veld | Systeem | Eigenaar | Doel en grondslag | Bewaartermijn | Verwerker |
|---|---|---|---|---|---|
| Naam, e-mail van klant | Boekhoudpakket, CRM | Rol: financieel manager | Facturering en klantcontact; grondslag per doel vastleggen | Per doel bepalen | Leverancier met overeenkomst |
| Loon- en verzuimgegevens | Salarispakket | Rol: HR-medewerker | Wettelijke plichten | Wettelijk te bepalen | Salarisverwerker met overeenkomst |
Redactionele suggestie: zet er bij elke leverancier een datum van de laatste controle bij. Hoe u personeelsplanning en arbeidsmarktdata beheert, leest u in het artikel over strategische personeelsplanning.
Algoritmische systemen en overige compliance
Redactionele suggestie: koopt u systemen die zelf voorspellingen of beslissingen genereren, bijvoorbeeld voor het scoren van sollicitanten, noteer dan welke dat zijn en bij welke leverancier. Zo kunt u nagaan of de Europese verordening over artificiële intelligentie (Verordening (EU) 2024/1689) op uw aankoop van toepassing is. Volgens de Europese Commissie (pagina bijgewerkt op 19 oktober 2026) gelden de verplichtingen voor hoogrisicosystemen volgens Bijlage III van de verordening vanaf 2 december 2027; andere onderdelen zijn eerder van toepassing. De data zijn eerder gewijzigd, dus controleer de actuele pagina van de Commissie voordat u iets vastlegt.
Voor andere rapportage- en verantwoordingsplichten buiten privacy, zoals duurzaamheidsverslaggeving, leest u het artikel over CSRD-rapportageplichten. Wilt u eerst bepalen welke software u aanschaft? Zie het stappenplan voor technologieadoptie en voor het borgen van processen het artikel over procesverbetering.
Bronnen
- Verordening (EU) 2016/679 (AVG), officiële tekst in het Publicatieblad
- Europese Commissie: Verordening (EU) 2024/1689, toepassingsdata
- Autoriteit Persoonsgegevens: Verantwoordelijke en verwerker
- Autoriteit Persoonsgegevens: Verwerkersovereenkomst
- Autoriteit Persoonsgegevens: Zo meldt u een datalek
- Autoriteit Persoonsgegevens: Data protection impact assessment (DPIA)
- Autoriteit Persoonsgegevens: Stappenplan AVG op orde voor ondernemers en mkb
- Autoriteit Persoonsgegevens: Doorgifte persoonsgegevens buiten de EER
- Autoriteit Persoonsgegevens: Boete Booking.com voor te laat melden datalek
- Autoriteit Persoonsgegevens: Boete orthodontiepraktijk vanwege onbeveiligde patiëntenwebsite
- Autoriteit Persoonsgegevens: Onderzoek verwerkersovereenkomsten in de private sector
- EDPB: Guidelines 07/2020 on the concepts of controller and processor

