Foto bij het artikel Lean, six sigma of agile: welke verbetermethode past bij uw probleem?
Foto van Cpl. Michael Iams op Wikimedia Commons · Publiek domein

Bedrijfsvoering

Lean, six sigma of agile: welke verbetermethode past bij uw probleem?

Vijf vragen om lean, six sigma, lean six sigma of agile te kiezen, met gemeten resultaten uit Nederlandse ziekenhuizen en de rol van ISO-normen bij aantoonbare processen.

Dit is een redactioneel pseudoniem van de publicatie, geen claim van een onafhankelijk geverifieerde persoonlijke identiteit. Oorspronkelijke redactionele vermelding: Redactie Trends.

Wat u onthoudt

  • Kies de methode op grond van het probleem, niet op grond van de mode. Verspilling en wachttijden wijzen naar lean, variatie en terugkerende fouten naar six sigma, een proces dat beide heeft naar lean six sigma, en een doel dat onderweg verandert naar agile. Dit kader is een Redactionele suggestie.
  • Lean six sigma werkt met de DMAIC-cyclusDefine, Measure, Analyse, Improve, Control. In een Nederlands academisch ziekenhuis verlaagde die aanpak het aantal op het laatste moment afgelaste bypassoperaties met 50 procent (BMJ Open Quality, 2021).
  • Aan het UMC Groningen daalde de gemiddelde ligduur op de traumaverpleegafdeling van 10,4 naar 8,5 dagen na een lean six sigma-traject (Journal of Trauma, 2010).
  • Succes is geen automatisme. In een enquête onder Nederlandse ziekenhuizen meldde ongeveer de helft van de ziekenhuizen die het effect evalueerden dat de doelen waren gehaald, en volgens de auteurs leek geen enkele aanpak beter te presteren dan de andere (BMC Health Services Research, 2012).
  • Redactionele suggestiezie een norm als ISO 9001 niet als keuze voor een methode, maar als manier om processen toetsbaar te maken: wie wat doet, hoe het wordt gecontroleerd en hoe verbeteringen worden vastgelegd.
  • Redactionele suggestieleg bij de start vast wie de meting blijft volgen, hoe vaak, en wat er gebeurt als de cijfers terugzakken.

Welke methode past bij welk probleem

De vier methoden pakken verschillende problemen aan. De definities komen uit de genoemde bronnen, de koppeling aan uw situatie is een Redactionele suggestie.

MethodeAangrijpingspuntBron voor de definitie
LeanVerspilling: wachttijd, dubbel werk, overbodige stappenHet Lean Enterprise Institute beschrijft lean als denkwijze om met minder middelen en minder verspilling de benodigde waarde te creëren
Six sigmaVariatie en defecten in een proces, aangepakt met dataRedactionele indeling; Schretlen e.a. (2021) beschrijven de gecombineerde aanpak als datagedreven, met de DMAIC-cyclus
Lean six sigmaEen proces dat traag én onbetrouwbaar isNiemeijer e.a. (2010) noemen lean six sigma een procesgerichte methode om verspilling en wachttijd weg te nemen
AgileEen resultaat dat in korte stappen groeit en onderweg kan veranderenHet Agile Manifesto (2001) zet reageren op verandering boven het volgen van een plan

Het Agile Manifesto formuleert vier waarden: individuen en interacties boven processen en hulpmiddelen, werkende software boven uitgebreide documentatie, samenwerking met de klant boven contractonderhandeling, en reageren op verandering boven het volgen van een plan. Het komt uit de softwarewereld. Voor andere vakgebieden is toepassing een keuze, geen vereiste.

Vijf vragen vóór de start

De vragen en de koppeling aan een methode zijn een Redactionele suggestie, geen norm.

  1. Wat ziet de klant als waarde?Loop het proces stap voor stap langs. Stappen die voor de klant niets toevoegen zijn kandidaten voor lean.
  2. Is de uitkomst steeds anders?Als hetzelfde proces wisselende resultaten geeft en u kunt het meten, past six sigma. Zonder meetbare uitkomst heeft het weinig zin om met statistiek te beginnen.
  3. Is het probleem al helder?Zo niet, dan past een analyse met DMAIC. Wilt u snel iets werkends en kan de opdracht onderweg veranderen, dan past agile.
  4. Zijn er data?Zonder uitgangsmeting kunt u geen effect aantonen. Leg die eerst vast, ook als u voor lean of agile kiest.
  5. Past het bij de organisatie?Een methode werkt alleen als medewerkers op basis van feiten mee durven beslissen. Zonder draagvlak blijft het bij een training en een poster.

Wat Nederlandse ziekenhuizen met gemeten resultaten laten zien

De hieronder besproken Nederlandse ziekenhuizen publiceerden hun verbetertrajecten in vaktijdschriften, met vooraf- en nametingen. Redactionele suggestie: dat maakt ze bruikbare voorbeelden voor andere organisaties met processen die veel mensen raken. De cijfers hieronder komen rechtstreeks uit de samenvattingen van de publicaties.

UMC Groningen, traumaverpleegafdeling (2010). Door hoge bezetting kon het ziekenhuis niet altijd alle traumapatiënten opnemen. Het doel was daarom de gemiddelde ligduur te verkorten. Het team gebruikte lean six sigma en het Nederlandse Appropriateness Evaluation Protocol om onnodige ligdagen op te sporen. Gemiddeld lag een patiënt aan het begin 10,4 dagen op de afdeling. Dertig procent van die duur bleek onnodig, vooral door vertragingen op verschillende plekken in het ontslagproces. Na de verbeteringen was bijna de helft van de onnodige ligdagen verdwenen en bedroeg de gemiddelde ligduur 8,5 dagen. Dat is ongeveer 18 procent korter dan de uitgangssituatie. Bron: Niemeijer e.a., Journal of Trauma.

Hartchirurgie, academisch ziekenhuis (2021). Ongeveer 20 procent van de hartoperaties werd afgelast. Een multidisciplinair team volgde de DMAIC-cyclus en gebruikte gegevens uit het ziekenhuisinformatiesysteem, met 20 maanden metingen vooraf en 16 maanden erna (januari 2014 tot en met december 2016). De publicatie noemt het ziekenhuis niet bij naam. Last-minute afgelaste bypassoperaties daalden met 50 procent, herhaalde röntgenonderzoeken voor de operatie met 67 procent en de tijd van verwijzing tot behandeling met 35 procent. De Net Promoter Score van patiënten steeg met 14 procent. De auteurs noemen als succesfactoren een gestructureerde, datagedreven aanpak, aandacht voor patiëntwaarde en doorstroom, steun van de leiding en betrokkenheid van de zorgverleners. De auteurs zijn verbonden aan onder meer het Maastricht UMC+ en het Amsterdam UMC; de eerste auteur meldt een dienstverband bij Medtronic. Bron: Schretlen e.a., BMJ Open Quality.

UMC Groningen na vijf jaar (2012). Het ziekenhuis voerde lean six sigma in 2007 in om financiële ruimte voor innovatie te maken. Na vijf jaar concludeerden de auteurs dat het programma kosten verlaagde en kwaliteit verbeterde, en dat de organisatie van probleemgericht naar procesgericht ging. Eigen medewerkers werden opgeleid tot projectleider voor verbetering. Bron: Niemeijer e.a., Quality Management in Health Care.

Waarom verbetering ook kan tegenvallen

De publicaties laten ook zien waar het misgaat.

Onderzoekers enquêteerden experts in 94 Nederlandse ziekenhuizen over patiëntlogistiek (publicatie uit 2012), waarvan 48 procent deelnam. Ziekenhuizen gebruikten vaak meerdere aanpakken tegelijk: zorgpaden werden het vaakst als voorkeursaanpak genoemd (43 procent), gevolgd door business process re-engineering en lean six sigma (beide 13 procent). Ongeveer de helft van de ziekenhuizen die de effecten op doorlooptijd, efficiëntie en financiële resultaten evalueerden, meldde dat de doelen waren gehaald. Volgens de auteurs leek geen enkele aanpak beter te presteren dan de andere. Meer dan 86 procent evalueerde wel, maar 53 procent deed een meting na de ingreep. Bron: van Lent e.a., BMC Health Services Research.

Een casestudy op een reumatologieafdeling van een groot Nederlands ziekenhuis laat zien hoe een logische maatregel kan terugslaan. Het management voegde capaciteit toe en liet meer nieuwe patiënten toe om de toegangstijd te verkorten. Dat vergrootte de variatie en leidde tot sterke schommelingen in de toegangstijd. Bron: Roemeling e.a., BMJ Open.

Wat betekent dat voor uw keuze? Redactionele suggestie: meet vóór en na, evalueer ook na een jaar, en kijk bij elke maatregel wat hij elders in het proces verandert.

Aantoonbare processen: ISO 9001 en compliance

Bij procesverbetering hoort bewijs. Een toezichthouder, klant of auditor wil weten dat een proces niet alleen is beschreven, maar ook wordt uitgevoerd en gecontroleerd.

EN ISO 9001:2015 is de kwaliteitsmanagementnorm waarop dit soort certificering voortbouwt. Dit artikel geeft de eisen van de norm zelf niet weer; raadpleeg NEN of uw certificerende instelling voor de normtekst. Een voorbeeld van een sectorversie is NEN-EN 15224, een kwaliteitsmanagementsysteem voor zorg en welzijn op basis van EN ISO 9001:2015. Volgens NEN vindt certificatie voor dit schema plaats onder accreditatie, geldt een certificaat drie jaar met ten minste jaarlijks een opvolgingsonderzoek, en kunnen zorg- en welzijnsinstellingen terecht bij certificerende instellingen die door de Raad voor Accreditatie (RvA) zijn geaccrediteerd.

Ook de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) verwacht aantoonbare naleving, in elk geval bij informatiebeveiliging. Voor zorgaanbieders in Nederland geldt sinds 2008 volgens de Wet aanvullende bepalingen verwerking persoonsgegevens in de zorg de norm NEN 7510 voor informatiebeveiliging. De kern daarvan is een managementsysteem dat uitgaat van de plan-do-check-act-cyclus. Het is volgens de IGJ niet genoeg dat er beleid en beheersmaatregelen zijn: de organisatie moet ook controleren of die werken zoals bedoeld en zo nodig verbeteren, en de informatiebeveiliging regelmatig onafhankelijk laten beoordelen. Voor jeugdhulp noemt de IGJ de vergelijkbare norm ISO 27001.

Redactionele suggestie voor andere sectoren: leg rollen vast, documenteer wat u doet, controleer het en bewaar het bewijs. Voor de privacyplichten bij het inkopen van software leest u het artikel over AVG-eisen aan technologieleveranciers. Voor de rapportageplichten rond duurzaamheid staat het overzicht in het artikel over de CSRD. Wilt u een verbetering met nieuwe software combineren, begin dan met het stappenplan voor technologieadoptie.

Een verbetering laten beklijven

Redactionele suggestie voor de afronding van elk traject:

  1. Wijs één eigenaar aan voor de nieuwe werkwijze en de bijbehorende cijfers.
  2. Leg de meetwaarden en de frequentie vast, bijvoorbeeld maandelijks.
  3. Spreek af welke afwijking een nieuwe analyse start.
  4. Betrek de mensen die het proces uitvoeren bij elke wijziging.
  5. Plan na een jaar een nameting, zoals de ziekenhuisstudies die doen.

Gaat het in uw verbetertraject om capaciteit en personeel, lees dan ook het artikel over strategische personeelsplanning.

Bronnen

Meer uit Bedrijfsvoering