Innovatie in Nederland: van R&D-financiering tot marktintroductie

Waarom innovatiekracht bepalend is voor de Nederlandse economie

Nederland concurreert grotendeels op kennis. De CBS-analyse ICT, kennis en economie 2020 stelt dat onderzoek en ontwikkeling (R&D) en innovatie cruciaal zijn voor een open economie als de Nederlandse. Bedrijven en instellingen investeren in R&D om nieuwe producten en processen te ontwikkelen en zo een voorsprong op concurrenten te pakken. De randvoorwaarden zijn in Nederland overwegend gunstig: in 2019 was Nederland de derde meest geavanceerde digitale economie van Europa en de vierde meest concurrerende economie ter wereld.

Die digitale voorsprong blijkt ook uit de Digital Economy and Society Index (DESI). In 2019 stond Nederland op de derde plek, achter Finland en Zweden. Vergeleken met 2018 steeg Nederland een plaats, ten koste van Denemarken. Nederland hoorde op alle indicatoren bij de best presterende landen, maar had op geen enkele indicator de hoogste score. Bij internetgebruik en de integratie van digitale technologieën was Nederland (gedeeld) tweede; op de overige terreinen (gedeeld) derde. Binnen onderzoek en innovatie is duurzaamheid een belangrijk thema.

Tegelijk waarschuwt de beleidsnotitie 'In actie voor innovatie' dat Nederland van koers moet veranderen. Volgens die notitie legt het huidige economische klimaat de belangrijkste structurele tekortkoming van onze economie bloot. Daarmee is innovatiekracht niet alleen een kans, maar ook een noodzakelijke voorwaarde om concurrerend te blijven.

Van Brussels onderzoeksgeld tot nationale pilotsubsidies

R&D-financiering in Nederland kent meerdere lagen. Europese, nationale en sectorale instrumenten grijpen elk aan in een andere fase van het innovatieproces. Horizon Europe is het Europese programma voor internationale onderzoeks- en innovatieprojecten. Het loopt sinds 2021 (programmaperiode 2021-2027) en financiert projecten op vrijwel elk wetenschapsgebied, met impact maken als centrale doelstelling. Thema's zijn onder meer verduurzaming, klimaatverandering, gezondheid, digitalisering en cyberveiligheid.

Op nationaal niveau financiert NWO technologieontwikkeling met maatschappelijke en economische impact. Een voorbeeld is de investering van 19 miljoen euro in technologieontwikkeling, aangekondigd op 28 november 2024. De toepassingen waarop de onderzoekers zich richten, vragen om nieuwe, krachtigere KI-modellen met betere robuustheid en transparantie.

Voor de stap naar toepassing en marktintroductie bestaat de subsidiemodule Demonstratie energie- en klimaatinnovatie (DEI+). Het algemene doel van DEI+ is het ondersteunen van pilot- en demonstratieprojecten op het gebied van energie- en klimaatinnovatie. Zo vult DEI+ de fase in waarin technologie niet alleen wordt ontwikkeld, maar ook in de praktijk wordt beproefd en klaargestoomd voor bredere toepassing. Horizon Europe, NWO en DEI+ ondersteunen daarmee samen verschillende fasen: van fundamenteel en toegepast onderzoek tot pilot, demonstratie en uiteindelijke marktintroductie.

Nederlandse deelname aan Horizon Europe: netto-ontvanger en samenwerkingsmotor

Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven hebben via Horizon Europe (2021-2027) tot nu toe al 5 miljard euro aan subsidiegeld opgehaald voor onderzoek en innovatie, blijkt uit gegevens van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). Nederland is daarmee een netto-ontvanger: elke euro die Nederland tot nu toe investeert, komt bijna twee keer terug.

Nederlandse deelnemers dienen bovengemiddeld vaak goede projectvoorstellen in. Het slagingspercentage is 21,9 procent, tegenover een Europees gemiddelde van 16,5 procent. Nederlandse partijen zijn betrokken bij 22 procent van alle projecten binnen Horizon Europe. Samenwerking is vaak de sleutel tot een succesvolle aanvraag.

Van het opgehaalde geld ging bijna de helft (45 procent) naar onderwijsinstellingen, met de TU Delft als koploper. Een kwart ging naar bedrijven: zij ontvingen tot nu toe 1,3 miljard euro, waarvan 1,1 miljard euro voor het mkb. Meer dan 1250 Nederlandse bedrijven deden succesvol mee. Tot slot ging 16 procent naar onderzoeksorganisaties zoals TNO.

De deelname is regionaal gespreid. Het meeste geld kwam terecht bij organisaties uit Zuid-Holland (1,5 miljard euro) en Noord-Holland (1,3 miljard euro). Ook deelnemers uit Noord-Brabant, Utrecht en Gelderland ontvingen een aanzienlijk deel, met ongeveer 600 miljoen euro per provincie.

Nederlandse deelname aan Horizon Europe (2021-2027)

Verdeling van Horizon Europe-geld over organisaties (Nederland)

Provinciale verdeling van Horizon Europe-geld (Nederland)

Van pilot naar markt: demonstratieprojecten en sectorale toepassingen

Demonstratieprojecten testen een technologie of aanpak in een realistische omgeving en financieren de stap naar toepassing en marktintroductie. Daarin verschillen ze van instrumenten die vooral fundamenteel of toegepast onderzoek ondersteunen.

De sectorale reikwijdte is breed: innovatieprogramma's richten zich op uiteenlopende maatschappelijke thema's. Ook de defensieagenda laat zien hoe sectoraal innovatiebeleid werkt. In de Strategische Kennis- en Innovatieagenda staat dat kennis, technologieontwikkeling en innovatie het fundament vormen onder de vernieuwing van de Nederlandse krijgsmacht en de defensieorganisatie.

Sectorale toepassingen vragen vaak om technische doorbraken én om betrouwbaarheid en uitlegbaarheid.

Regionale ecosystemen en het mkb als dragers van opschaling

Het Europese innovatiegeld is niet gelijkmatig over Nederland verdeeld. De sterkste concentratie ligt in provincies met veel kennisinstellingen, onderzoeksorganisaties en bedrijven. Die verdeling weerspiegelt de aanwezigheid van een sterk ecosysteem in die provincies.

Een groot deel van het geld gaat naar onderwijsinstellingen en onderzoeksorganisaties. Binnen de bedrijfsfinanciering ontvangt het mkb een aanzienlijk deel. Dat laat zien dat niet alleen grote bedrijven, maar ook het mkb van Europese innovatiemiddelen profiteert.

Marktintroductie en opschaling hangen vaak af van regionale clustering en samenwerking tussen kennisinstellingen, overheden en bedrijven. Samenwerking tussen partijen vergroot de kans op succesvolle aanvragen, en regio's met een sterk ecosysteem weten meer Europese middelen aan te trekken. Voor het mkb biedt deelname aan zulke ecosystemen een route om technologie sneller naar de markt te brengen.

Van subsidie naar marktintroductie: succesfactoren en een praktische route

Succesfactoren voor innovatiefinanciering komen in de bronnen steeds terug. Impact maken staat centraal bij Horizon Europe. Internationale samenwerking vergroot de kans op succes: Nederlandse deelnemers dienen bovengemiddeld vaak goede projectvoorstellen in. Aantoonbare economische meerwaarde is eveneens belangrijk. In de Subsidieregeling sterktes in innovatie staat bijvoorbeeld dat de minister afwijzend beslist op een aanvraag als het innovatieproject onvoldoende positieve gevolgen voor de Nederlandse economie heeft.

Een praktische route van subsidie naar marktintroductie ziet er als volgt uit. Begin bij R&D-financiering, bijvoorbeeld via nationale en Europese onderzoekssubsidies. Gebruik Europese en nationale subsidies vervolgens voor samenwerking en impact: Horizon Europe ondersteunt internationale onderzoeks- en innovatieprojecten. Schakel bij een bewezen technologie door naar pilot- en demonstratiefinanciering voor energie- en klimaatinnovatie. Werk vanaf de start aan marktintroductie en opschaling: betrek regionale ecosystemen, het mkb en kennisinstellingen, en zorg voor aantoonbare economische meerwaarde.

Nederland heeft een sterke uitgangspositie: het is netto-ontvanger van Horizon Europe-geld en scoort goed op digitale economie. Tegelijk stelt 'In actie voor innovatie' dat Nederland van koers moet veranderen en dat het huidige economische klimaat de belangrijkste structurele tekortkoming van onze economie blootlegt.

Praktische route van subsidie naar marktintroductie

Succesfactoren voor innovatiefinanciering